Συμπόσιο για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Στρατή Τσίρκα

Τα βιβλία της ροζ κουλτούρας

Η γραφή των γυναικών δεν είναι πάντα χρώματος ροζ. Η σύγχυση της γυναικείας πεζογραφίας με τη ροζ λογοτεχνία διαστρεβλώνει την εικόνα της πρόσφατης εκδοτικής παραγωγής στη χώρα μας, απαλείφει σημαντικές διαφορές ανάμεσα σε γυναίκες συγγραφείς, και ενισχύει τις αντιλήψεις περί θηλυκότητας που προάγει η ροζ λογοτεχνία.

Ο όρος «ροζ λογοτεχνία» (pink lit) χρησιμοποιείται κυρίως στις αγγλόφωνες χώρες για μυθιστορήματα που εστιάζουν σε θέματα ερωτικών σχέσεων αναπαράγοντας ρομαντικά στερεότυπα, απευθυνόμενα στο "συναίσθημα" του αναγνωστικού τους κοινού, το οποίο είναι κατεξοχήν γένους θηλυκού. Η θεαματική αύξηση πωλήσεων αυτών των βιβλίων καθιστά τη ροζ λογοτεχνία ένα φαινόμενο που χρήζει συστηματικής συζήτησης. Αν και μια τέτοια συζήτηση έχει αρχίσει να γίνεται στη χώρα μας, υπάρχουν ορισμένα καίρια, νομίζω, στοιχεία που φαίνεται να διαφεύγουν της προσοχής μας.

Κάποιοι κριτικοί έχουν επιχειρήσει να εξηγήσουν το φαινόμενο της μεγάλης εμπορικής επιτυχίας των ροζ βιβλίων συνδέοντάς το με συγκεκριμένες κοινωνικές τάξεις και ομάδες - θεωρώ, αντιθέτως, ότι είναι μία τάση που υπερβαίνει τις κοινωνικές κατηγοριοποιήσεις και τις επαγγελματικές κάστες. Η αντίληψη ότι τα βιβλία αυτά στοχεύουν μόνο σε κοινό χαμηλής κοινωνικοοικονομικής κλίμακας δεν επαληθεύεται από τα δεδομένα της αγοράς, ούτε εξηγεί την σταδιακή αλλά σταθερή επικράτηση αυτών των βιβλίων στις προθήκες πολύ διαφορετικών καταστημάτων, από τα παραδοσιακά κεντρικά βιβλιοπωλεία ως τα πολυκαταστήματα καλλυντικών.

Το ζήτημα θα πρέπει να προσεγγιστεί από μία διαφορετική οπτική. Ίσως οι ρίζες του προβλήματος θα πρέπει να αναζητηθούν στον τρόπο με τον οποίο ορίζουμε την θηλυκότητα και τις ποιότητες που έχουμε αποδεχτεί ότι συνδέονται με αυτήν. Θα πρέπει επίσης να εξετάσουμε την σχέση της ροζ λογοτεχνίας με τα γυναικεία περιοδικά, τα βιβλία αυτο-βοήθειας για γυναίκες, τις ρομαντικές κωμωδίες, τις καθημερινές τηλεοπτικές σειρές και εκπομπές που απευθύνονται στο γυναικείο κοινό, και να αναγνωρίσουμε ότι τα ροζ βιβλία αποτελούν τμήμα μιας ευρύτερης κουλτούρας που θεωρεί ότι η χρήση τέτοιου είδους πολιτισμικών προϊόντων είναι μέρος της θηλυκότητας, όπως αυτή ορίζεται στις Δυτικές κοινωνίες.

Ακούγεται συχνά ότι είναι απαράδεκτο τα βιβλία αυτά να διατίθενται σε καταστήματα καλλυντικών ή σε υπεραγορές προϊόντων. Αντιθέτως, αν συνειδητοποιήσουμε ότι η αναγνωστική εμπειρία ενός κειμένου ροζ λογοτεχνίας δεν είναι κάτι ξεκομμένο από τον υπόλοιπο βίο των αναγνωστριών τους αλλά αποτελεί άρρηκτο κομμάτι ενός τρόπου ζωής, θα δεχτούμε πιστεύω ότι ο "φυσικός χώρος" των τίτλων αυτών είναι πρωτίστως τα πολυκαταστήματα και δευτερευόντως τα παραδοσιακά βιβλιοπωλεία. Αντίθετα, προσεγγίζοντας το φαινόμενο της ροζ λογοτεχνίας εκτός αυτού του πλαισίου, και αντιμετωπίζοντάς το ως κάτι που αφορά απλώς βιβλία ενός ορισμένου γραμματολογικού είδους, θα μας δώσει μια μάλλον αλλοιωμένη εικόνα της αναγνωστικής τους λειτουργίας.

Όσον αφορά στα ίδια τα κείμενα ροζ λογοτεχνίας, αξίζει κανείς να σταθεί για λίγο στη σχέση θεματικής και τεχνικής, στο ποια είναι τα θέματά τους, δηλαδή, και ποιος ο λογοτεχνικός τρόπος που παρουσιάζονται. Έχει συχνά τονιστεί ο συντηρητικός χαρακτήρας αυτών των κειμένων, που στη βασική πλοκή τους αποτελούν παραλλαγές του γνωστού παραμυθιού της Σταχτοπούτας: το πριγκιπόπουλο ερωτεύεται την όμορφη, ενάρετη, μα παρεξηγημένη, αφανή, ή ατυχή κοπέλα, αλλάζοντας τη ζωή της για πάντα. Υπάρχουν όμως τουλάχιστον δύο άλλες θεματικές διαστάσεις που είναι -κατά την άποψή μου- ιδιαίτερα προβληματικές.

Η πρώτη είναι πώς σε αυτά τα αφηγήματα ο κύριος αντίπαλος της ηρωίδας είναι οι άλλες γυναίκες: απέναντι σε αυτές θα πρέπει να αμυνθεί και επί αυτών πρέπει να υπερισχύσει ώστε να κατακτήσει ή να κατακτηθεί από τον άντρα – επιπλέον η περιπόθητη σχέση μαζί του θα αποβεί λυτρωτική αποκλειστικά για την ηρωίδα, ενώ οι συνθήκες ζωής των υπολοίπων γυναικών που λειτουργούν ανταγωνιστικά προς αυτήν, παραμένουν ουσιαστικά αμετάβλητες.

Η δεύτερη προβληματική διάσταση έγκειται στο ότι τα ροζ βιβλία προάγουν στερεότυπα που στηρίζονται και ταυτόχρονα ενισχύουν το χάσμα ανάμεσα στα φύλα, παρουσιάζοντας τις όποιες διαφορές τους σαν κάτι αποκλειστικά "φυσικό" και όχι ως άθροισμα βιολογίας, περιβάλλοντος, κοινωνικών προτύπων συμπεριφοράς, ψυχικών ή πολιτισμικών παραγόντων. Οι άνδρες βρίσκονται πάντα στον αντίποδα, είναι το «άλλο», το διαφορετικό που η ηρωίδα οφείλει να καταλάβει, να ερμηνεύσει και εντέλει να αλλάξει - αν και ουσιαστικά παραμένουν μια ομάδα που ποτέ δεν αποκτά πραγματική υπόσταση στις σελίδες των βιβλίων αυτών, αφού σπάνια εμφανίζονται στα ροζ αναγνώσματα ολοκληρωμένοι κι αληθοφανείς ανδρικοί χαρακτήρες.

Θα περίμενε κανείς ότι μια που στην πλειοψηφία τους τα ροζ βιβλία είναι γραμμένα από γυναίκες και για γυναίκες, θα αντανακλούσαν την πραγματικότητα της γυναικείας εμπειρίας. Αντί για αυτό αναπαράγουν παγιωμένους χαρακτήρες και μια απλοϊκή δομή, με αποτέλεσμα ένα από τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά των ροζ βιβλίων να είναι η προβλεψιμότητα. Στα ροζ αναγνώσματα οι λεπτές συναισθηματικές αποχρώσεις και η διαφορετικότητα αγνοούνται, ο τρόπος με τον οποίο αναλύεται η εμπειρία του γυναικείου σώματος -η σεξουαλική επαφή, η μητρότητα, η φθορά που επιφέρει ο χρόνος-, είναι χονδροειδής και επιφανειακός. Οι ηρωίδες είναι καρικατούρες χωρίς βάθος και προοπτική εξέλιξης ως χαρακτήρες – είναι πραγματικά αξιοσημείωτο ότι οι όποιες αλλαγές στην υπόθεση είναι συνήθως αποτέλεσμα τύχης κι εξωτερικών παραγόντων και όχι ωρίμανσης κι εξέλιξης των ηρωίδων ως λογοτεχνικών προσώπων.

Μια άρρητη αλλά βασική συνθήκη πρόσληψης των βιβλίων ροζ λογοτεχνίας είναι ότι όλες οι γυναίκες σκέφτονται, αισθάνονται και αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο. Ίσως για αυτό η ανάγνωση βιβλίων τέτοιου ύφους και θεματολογίας προσφέρει στις αναγνώστριες αφενός την ψευδαίσθηση ότι ανήκουν σε μία μεγάλη κοινότητα γυναικών με ίδιες ανησυχίες, ασχολίες κι ενδιαφέροντα και αφετέρου μια σύντομη διαφυγή από το περιβάλλον και τα προβλήματά τους, μια προσωρινή ανακούφιση, ιδιαίτερα αναγκαία σε όσους δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν με τρόπο δραστικό την καθημερινότητά τους.

Βλάπτει η ανάγνωση ροζ βιβλίων την λογοτεχνία γενικότερα; Πιστεύω πως ναι, όταν μεταμφιέζεται σε κάτι που δεν είναι, επιδιώκοντας όχι μόνο την αγοραστική επιτυχία αλλά και την κριτική καταξίωση, μέσω εκτενών παρουσιάσεων από λογοτεχνικά ένθετα, ή την συμμετοχή σε λίστες έγκριτων Βραβείων Λογοτεχνίας. Η συναφής εμπειρία από την αγγλόφωνη αγορά βιβλίου (κυρίως της Βρετανίας και της Αυστραλίας) δείχνει ότι η σύσταση διαφορετικών βραβείων που να αφορούν

αποκλειστικά τον χώρο της ροζ λογοτεχνίας είναι ένα εύλογος τρόπος διακριτής εξέτασης και ευρείας προβολής αυτών των τίτλων. Το ζήτημα αυτό είναι βέβαια αρκετά σύνθετο και αξίζει περαιτέρω κουβέντας.

Το σημαντικό είναι η «ροζ λογοτεχνία» να μην συγχέεται στην συνείδηση του αναγνωστικού κοινού με ό,τι στη διεθνή βιβλιογραφία ονομάζεται «γυναικεία λογοτεχνία», η οποία ασχολείται με ζητήματα έμφυλων σχέσεων, σεξουαλικότητας και γυναικείας ταυτότητας, με την ιδιαιτερότητα της γυναικείας εμπειρίας γενικότερα. Ενώ στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, οι φράσεις «γυναικεία γραφή» και «γυναικεία λογοτεχνία» δηλώνουν (από την Virginia Woolf ως τη Nathalie Sarraut) κάτι το πρωτοποριακό κι ανατρεπτικό, στα καθ' ημάς οι όροι έγιναν δυστυχώς συνώνυμοι της πλέον συντηρητικής κι εύπεπτης λογοτεχνίας.

Πηγή: Εύα Στάμου- Book Press

Εκδήλωση με τον Θεόδωρο Καλλιφατίδη

Η ΕΘΑΛ σε συνεργασία με την Πρεσβεία της Σουηδίας στην Κύπρο, τα καταστήματα Public και τις Λέχες Ανάγνωσης "Βιβλιοτρόπιο", "Διά-Λογος" και "Πυρείον" φιλοξενεί στον Τεχνοχώρο στις 18 Μαίου το συγγραφέα Θεόδωρο Καλλιφατίδη.



Συνταγογραφημένη "λογοτεχνία"

Στις δύσκολες μέρες που περνάμε, ανακαλύψτε έναν καινούργιο τρόπο να «πιάσετε την καλή». Αποκτήστε χιλιάδες φίλους, που θα πληρώνουν για να επικοινωνήσουν μαζί σας! Δεν είναι δύσκολο. Αρκεί να διαβάσετε προσεκτικά τις οδηγίες που ακολουθούν.

Πρόσφατα γνώρισα έναν νεαρό, επίδοξο συγγραφέα, που μου εξομολογήθηκε με αξιοζήλευτη ειλικρίνεια ότι δεν φιλοδοξούσε με το γράψιμο ν΄ ανακαλύψει τον εαυτό του, να εξερευνήσει κρυφές πτυχές της ύπαρξης, να κατακτήσει μια θέση στην ιστορία των ελληνικών γραμμάτων και άλλα τέτοια, αλλά, πολύ απλά, να βγάζει καλά λεφτά από τα βιβλία του. Με άλλα λόγια, να γίνει μπεστσελεράς. Μου ζήτησε, λοιπόν, συμβουλές για το πώς να το πετύχει. Του απάντησα ότι είμαι ακατάλληλος να τον συμβουλέψω, αφού εγώ, φευ, δεν είμαι μπεστσελεράς, προθυμοποιήθηκα όμως να τον συστήσω σε δυο-τρεις τέτοιους συγγραφείς, τους οποίους γνωρίζω προσωπικά. Απέκρουσε την πρότασή μου με δύο ατράνταχτα επιχειρήματα. Το πρώτο ήταν ότι ένας μετρ του είδους δεν θ΄ αποκάλυπτε τα μυστικά του σ΄ έναν υποψήφιο ανταγωνιστή- και ο ανταγωνισμός είναι ήδη πολύ σκληρός σ΄ αυτό το πεδίο. Το δεύτερο και ακόμα πιο ατράνταχτο επιχείρημα ήταν ότι οι άσοι του αθλήματος δεν θεωρούν (ή δεν θέλουν να θεωρούν οι άλλοι γι΄ αυτούς) ότι εφαρμόζουν συνταγές, αλλά ότι γράφουν αυθόρμητα, από βάθους καρδίας, επομένως ένα τέτοιο αίτημα είναι πολύ πιθανό ότι θα τους έθιγε και, φυσικά, θα έμενε πάλι ανικανοποίητο. ΄Ετσι, η συνάντησή μας έληξε άδοξα.

Όχι όμως κι εντελώς άγονα για μένα. Γιατί ο νεαρός με τον πρόωρο ρεαλισμό και τους γειωμένους οραματισμούς μ΄ έκανε να κάτσω και να σκεφτώ κάπως σοβαρότερα πάνω στις προϋποθέσεις ενός μπεστ σέλερ, συσχετίζοντας παρατηρήσεις μου πολλών ετών. Για να μην τα πολυλογώ, κατέληξα σε μια σειρά συμπεράσματα, που μου φαίνονται αρκετά σίγουρα ώστε να μπορώ να τα ονομάσω «κανόνες». Τους προτείνω εδώ στους ενδιαφερόμενους και πιο άξιους (δεν θα τολμούσα ποτέ να πω πιο πρόθυμους) από μένα να τους εφαρμόσουν.

1 Ο πιο αγαπημένος ήρωας ενός πιστού αναγνώστη μπεστ σέλερ είναι ο εαυτός του. Μελέτησε, λοιπόν, το προφίλ μερικών δειγμάτων αυτής της κατηγορίας (δεν είναι δύσκολο) και φρόντισε ώστε οι κεντρικοί χαρακτήρες των βιβλίων σου, που εννοείται ότι πρέπει να είναι θετικοί, να έχουν τα κύρια γνωρίσματά τους.

2 Μη λες ποτέ με λίγα λόγια αυτό που μπορείς να πεις με πολλά. Στην προκειμένη περίπτωση, τα πολλά λόγια δεν είναι φτώχεια, όπως θέλει η λαϊκή ρήση, αλλά πλούτος. Κυριολεκτικά!

3 Μη διεκδικείς την αμέριστη προσοχή του αναγνώστη σου. Οι άνθρωποι αυτοί έχουν να κάνουν ένα σωρό άλλα πράγματα ενώ διαβάζουν. Γι΄ αυτό, να χρησιμοποιείς προτάσεις με όσο το δυνατόν απλούστερη σύνταξη και, προπαντός, να επαναλαμβάνεις συχνά τις βασικές πληροφορίες που δίνεις. Αν π.χ. το αγαπημένο ρόφημα του ήρωα ή της ηρωίδας σου είναι το τσάι βερίκοκο, πρέπει να το υπενθυμίζεις κάθε φορά που τον/την απασχολεί το συγκεκριμένο τερψιλαρύγγιο: «έπινε το αγαπημένο του/της τσάι βερίκοκο», «ετοιμάστηκε να πιει το αγαπημένο του/της τσάι βερίκοκο», «λαχταρούσε το αγαπημένο του/της τσάι βερίκοκο» κ.λπ.

4 Τα ουσιαστικά στο κείμενό σου πρέπει να συνοδεύονται όσο γίνεται συχνότερα, ει δυνατόν πάντοτε, από επίθετα. Τα επίθετα δεν είναι μόνο καλολογικά στοιχεία. Είναι απαραίτητα για τον προσανατολισμό του αναγνώστη. Αλλιώς πώς θα ξέρει, για παράδειγμα, αν ένας φόνος είναι στυγερός, μια βροχερή μέρα μελαγχολική, ένα χάδι τρυφερό ή αν το πρόσωπο που λέγαμε πριν βρίσκει το αγαπημένο του τσάι βερίκοκο θεσπέσιο;

5 Μην εξάπτεις τον αναγνώστη σου, ούτε δυσάρεστα αλλά ούτε και πολύ ευχάριστα. Να διατηρείς σε χαμηλή φωτιά το μείγμα των συναισθημάτων. Οι αναγνώστες των μπεστ σέλερ αναζητούν εκεί λεπτές συγκινήσεις, με την έννοια ότι θα μπορούν να τις ξεχνάνε εύκολα, για ν΄ αφοσιωθούν έπειτα απρόσκοπτα σε κάτι άλλο, ενδεχομένως ένα άλλο μπεστ σέλερ.

6 Οι χαρακτήρες σου πρέπει να έχουν σαφές και σταθερό ηθικό πρόσημο. Αν είναι καλοί, πρέπει να παραμένουν καλοί, ακόμα και αν σε μια στιγμή αδυναμίας κάνουν μια, ας πούμε, αταξία, για την οποία φυσικά θα μεταμελούνται και θα επανορθώνουν αργότερα. Αν είναι κακοί που παριστάνουν τους καλούς, πρέπει να δίνουν αμέσως στον αναγνώστη λαβή για υποψίες περί το ποιόν τους. Ν΄ αποφεύγεις περιπτώσεις φαινομενικά κακών που αποδεικνύονται τελικά καλοί: μπερδεύουν τον αναγνώστη.

7 Μπορεί οι αναγνώστες των μπεστ σέλερ να θέλουν να «ταξιδεύουν» με τέτοια μυθιστορήματα, αλλά οι ήρωές τους πρέπει να είναι κολλημένοι στον τόπο τους, ει δυνατόν στη γειτονιά τους. Επιτρέπονται σποραδικές εκδρομές σε κοντινά μέρη κι ένα (αλλά μόνον ένα) ταξίδι σε κάποιον δημοφιλή τουριστικό προορισμό, κατά προτίμηση την Κωνσταντινούπολη.

8 και τελευταίο (λόγω χώρου). Μη ξεχνάς ποτέ ότι το βασικό θέμα τέτοιων βιβλίων είναι η Αγάπη και ότι η Αγάπη πρέπει να θριαμβεύει στο τέλος. Η ευόδωση του αγώνα για την Αγάπη πρέπει να είναι το αποτέλεσμα μιας σειράς από τεχνικές, οι οποίες εκτίθενται έτσι ώστε ο αναγνώστης να μπορεί να τις αφομοιώσει εύκολα και να τις εφαρμόσει στη δική του ζωή. Αν παρ΄ ελπίδα δεν πετύχει το ποθούμενο, δεν χάθηκε ο κόσμος. Το επόμενο βιβλίο σου θα του προσφέρει την απαραίτητη επιμόρφωση.
Καλή επιτυχία και καλές πωλήσεις

Πηγή: Δημσθένης Κούτροβικ Τα Νέα 12/3/2011

Θα βοηθήσει η κρίση την ελληνική λογοτεχνία;

Γνωστοί εκδοτικοί οίκοι κλείνουν, μεγάλα βιβλιοπωλεία παλεύουν να επιβιώσουν, οι πωλήσεις πέφτουν δραματικά. Η κρίση πλήττει ήδη και τον χώρο του βιβλίου. Μήπως όμως σ΄ αυτό το γκρίζο τοπίο υπάρχουν και κάποια αισιόδοξα μηνύματα; ΄Η τουλάχιστον κάποιοι λόγοι να χαμογελάσουμε, έστω διφορούμενα;

Δεν ξέρω πώς θα είναι το ελληνικό κράτος, όταν με το καλό (με το καλό;) βγει από την ξένη κηδεμονία. Δεν ξέρω ούτε πώς θα είναι, συνολικά, ο εκδοτικός χώρος, του οποίου αρκετά τμήματα είναι άλλωστε μικρογραφίες του ελληνικού κράτους. Μπορώ όμως, σε ό, τι αφορά το λογοτεχνικό βιβλίο, να μαντέψω ορισμένες εξελίξεις που δρομολογεί ήδη η κρίση και που δεν μου φαίνονται τόσο άσχημες. Εν πρώτοις, θα υπάρξει δραστική μείωση της παραγωγής ελληνικών μυθιστορημάτων. Οι αναγνώστες ούτε που θα το πάρουν χαμπάρι, γιατί έτσι κι αλλιώς τα περισσότερα ελληνικά μυθιστορήματα που βγαίνουν κάθε χρόνο δεν τα διαβάζει σχεδόν κανένας και για ελάχιστα από αυτά μπορεί κανείς να πει ότι αδικούνται από την τόση αδιαφορία. Οι εκδότες όμως θ΄ ανασάνουν με ανακούφιση, απαλλαγμένοι πια από τα δικά τους τοξικά ομό λογα, και θα σκεφτούν ίσως να κάνουν σοβαρότερες επενδύσεις.

Μίλησα ειδικά για τα μυθιστορήματα επειδή σήμερα οι περισσότεροι συγγραφείς που εκδίδουν βιβλία είναι ανερχόμενοι αστέρες, τουλάχιστον κατά τη δική τους εκτίμηση (αν είναι σχετικά μετριόφρονες, γιατί υπάρχουν κι εκείνοι που νομίζουν πως καταυγάζουν ήδη την οικουμένη). Κι ένας ανερχόμενος αστέρας δεν μπορεί να επιτρέψει στον εαυτό του κάτι ταπεινότερο από ένα μυθιστόρημα, και δη πολυσέλιδο. Κάτι τέτοιο θ΄ ανέκοπτε την εφόρμησή του στα μεσούρανα. Στην Ελλάδα, όσο νεότερος και πιο άγνωστος είναι ένας λογοτέχνης τόσο ογκωδέστερα βιβλία γράφει, βέβαιος εκ των προτέρων, με το δίκιο του, για τη φιλική χαλαρότητα του επιμελητή (αν υπάρχει) και την πατρική ανοχή του εκδότη.

Νά λοιπόν ένα πρόσθετο πλεονέκτημα: η αποσυμφόρηση των πάγκων των βιβλιοπωλείων, των οποίων η σημερινή υπερπροσφορά παραλύει τον υποψήφιο αγοραστή, θα επιτευχθεί όχι μόνο με τη μείωση του αριθμού των καινούργιων τίτλων αλλά και με την αναγκαστική δίαιτα στην οποία θα υποβληθούν τα μυθιστορήματα. Τέρμα, τουλάχιστον, τα μεγα-πρωτόλεια! Θα μου πείτε, με αυτούς τους περιορισμούς θα χαθούν ταλέντα. Μικρό το κακό. Η ελληνική λογοτεχνία βγάζει τόσο πολλά ταλέντα, αν πιστέψουμε μερικούς κριτικούς και περισσότερους ρεπόρτερ του βιβλίου, ώστε όσα κι αν χαθούν, πάλι πολλά θα μείνουν. Αφήστε που με τα λογοτεχνικά ταλέντα στην Ελλάδα συμβαίνει ό, τι και με τα ποδοσφαιρικά: μένουν σχεδόν πάντα ταλέντα. Το πρώτο βιβλίο τους είναι συνήθως το ζενίθ της σταδιοδρομίας τους.

Σχετικά με τη ροζ λογοτεχνία, οι πρώτες ενδείξεις είναι ότι η κρίση την ευνοεί ή τουλάχιστον δεν τη θίγει. Καθόλου παράξενο, αφού το ρήμα-σλόγκαν αυτής της λογοτεχνίας είναι «ξεχνιέμαι». Δεν βλέπω όμως ευοίωνο το μέλλον της, για έναν άλλο λόγο. Πάνω που τα βιβλία αυτά πήγαιναν να γίνουν σαλονάτα, πάνω που οι συγγραφείς τους είχαν αρχίσει ν΄ αλώνουν με συνεντεύξεις και δηλώσεις τις σοβαρές πολιτιστικές σελίδες, η κρίση ετοιμάζεται ν΄ αναχαιτίσει την πορεία τους προς ένα με κόπους και αγώνες κατακτημένο στάτους. Γιατί απειλεί να τους σφραγίσει στην κοινή συνείδηση με μια γνωστή παροιμία, όπως τη διατύπωναν οι βυζαντινοί ημών πρόγονοι: «Ο κόσμος εποντίζετον και η εμή γυνή εκτενίζετον».

Γενικά, η λογοτεχνία μας θ΄ αποκτήσει κάτι από τη σεμνότητα και ταπεινότητα που, όπως αποδείχτηκε, είναι αδύνατο να έχει η επαγγελματική κατηγορία από την οποία εκπορεύτηκε αυτό το σύνθημα. Οι παλιότερες γενιές συγγραφέων μας μάς κληροδότησαν άφθονους ύμνους για το έθνος ή τον λαό, όπου το συλλογικό μεγαλείο χώνευε κάθε ατομική ιδιαιτερότητα κι έπνιγε κάθε ψίθυρο αυτοκριτικής. Οι νεότερες γενιές τράβηξαν στο άλλο άκρο και αποθέωσαν τον ατομικισμό, πρώτα ανακαλύπτοντας την αισθητική του κωλοπαιδισμού, αργότερα σκαλίζοντας ολοένα την ιλύ των εσώψυχων, ώσπου να βρουν εκεί μέσα το τρυφερό, μαγαρισμένο λουλούδι που ήταν ο πυρήνας του εαυτού τους. Εδώ δεν χρειάζονται μαντικές ικανότητες για να προβλέψει κανείς τη συνέχεια. ΄Ηδη πριν από την κρίση, και τολμώ να πω προαισθανόμενο την κρίση, το πιο ανήσυχο κομμάτι της λογοτεχνίας μας είχε αρχίσει να βλέπει τον κόσμο πέρα από τα όρια του εγώ και του αυτάρεσκα κλειστού εμείς, πέρα ή και κόντρα σ΄ αυτό που θέλει να πιστεύει ο καθένας για τον εαυτό του και την κοινότητά του. Το γραφείο Πολ Τόμσεν & Σία φανέρωσε και στο υπόλοιπο κομμάτι, καθώς και στο πλατύ κοινό, ότι ο μοντέρνος εαυτός μας ήταν μια πλαστογραφία και η εθνική μαγκιά μας ευφημισμός για μια αναπηρία.

Tέλος, όλα δείχνουν ότι θα έχουμε την πρώτη μαζική μετανάστευση μορφωμένων κι επαγγελματικά καταρτισμένων Ελλήνων μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης. Ανάμεσά τους θα υπάρχουν ίσως και νέοι συγγραφείς, ενώ σίγουρα θα υπάρχουν άλλοι που θα γίνουν μια μέρα συγγραφείς. Και τότε θα επαναληφθεί αυτό που συνέβη τον 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ου: η λογοτεχνία μας θα γίνει πραγματικά μοντέρνα χάρη στους ελληνικούς (αθάνατε Καβάφη!) συγγραφείς της Διασποράς.

Σημ: Άρθρο του Δημοσθένη Κούρτοβικ από τα "Νέα" στις 9/10/10  Τα Νέα - Βιβλιοδρόμιο